Quantcast

Tuesday, September 30, 2014         

KAUAKUKALAHALE


 Print   Email   Comment | View 1 Comments   Most Popular   Save   Post   Retweet

Nānā ka maka; ho'olohe ka pepeiao; pa'a ka waha

By Kekeha Solis

POSTED:



Synopsis: Discussion on the wise saying, "Let the eyes observe; let the ears listen; let the mouth be shut."

***

'Auhea 'oukou e nā makamaka heluhelu. Ua lohe 'ia aku paha ma mua ia 'ōlelo e kau a'ela i luna. Na ka makua a na ke kupuna paha i ho'opuka i kona wā e a'o mai ana i ke keiki a i ka mo'opuna paha. A i ho'opuka 'ia mai paha ma muli o ka hao 'ana o nā nīnau he nui. He 'ōlelo kūpono ia no ka manawa e a'o 'ia ana kekahi hana. He 'ōlelo a'o ia iā kākou i 'ole e pua'i wale nā nīnau like 'ole mai ka waha mai o ka "haumāna," 'o ia ho'i, ke nānā pono ka maka o ka haumāna me ka ho'olohe pono o kona pepeiao, e lohe 'ia a e 'ike 'ia aku paha ka pane no kahi nīnau i ulu a'e nei i loko o ia haumāna.

A pehea, e holo nō ua 'ōlelo nei i nā wā a pau e a'o ai kekahi i kekahi? 'O ia ka 'ōlelo a'o e pono ai ka wā a'o o ka pēpē i ka 'ōlelo? Maika'i nō ka nānā 'ana o ka maka, a me ka ho'olohe 'ana o ka pepeiao, akā, 'o ka pa'a o ka waha? 'A'ole paha. Inā 'a'ole 'ae 'ia ka pēpē e ho'ā'o e ho'opuka i nā kani 'ōlelo like 'ole āna i lohe ai, he hiki ana iā ia ke ho'opuka pono aku i ka 'ōlelo i kekahi wā aku? A i 'ole ia, he pono paha i ua pēpē nei ke lohe i kona leo pono'ī i ka pua'i 'ana mai kona waha mai.

He pa'a nō ka waha o kekahi po'e kānaka i ko lākou wā e a'o ana i ka 'ōlelo Hawai'i a i kekahi 'ōlelo hou paha. He mau kumu paha kā lākou o ka hana 'ana pēlā. He hilahila paha, 'oiai, he 'ōlelo hou a 'a'ole nō ia i pa'a e like me kā lākou 'ōlelo mua. He maka'u paha o ho'opuka hemahema 'ia kahi 'ōlelo. 'Eā, eia au ke ha'i aku nei iā 'oukou, ke ho'opuka hemahema 'ia kahi 'ōlelo, 'a'ole 'oe e hopu 'ia e ka māka'i, a 'a'ole ho'i 'oe e ho'opa'i 'ia, e uku aku i ke kālā. E maka'ala na'e, 'o ia ho'i, e nānā ka maka i ke kumu, a e ho'olohe ho'i ka pepeiao i wahi e hiki ai iā 'oe ke ho'oponopono i kahi hemahema ma ia hope aku.

E hao mai ana paha kahi nīnau, "Pehea ia 'ōlelo, 'I ka 'ōlelo nō ke ola, i ka 'ōlelo nō ka make.' 'A'ohe make ho'opuka i nā mea kūpono 'ole, o pilikia auane'i." 'Ae, he pololei nō, akā, i ka wā e a'o mai ana i ka 'ōlelo hou, a hemahema kahi mau 'ōlelo i pua'i mai mai loko mai o ka waha, 'a'ole i ho'opuka 'ia me ka mana'o 'ino. 'Eā, inā ua 'ono maila kekahi kanaka i kope, akā ho'opuka hewa 'o ia i ke noi, "I kohe na'u, ke 'olu'olu." 'A'ole paha e pono ke ho'okō 'ia aku ia 'ōlelo. He mea maopopo paha, ua 'ono ia kanaka i ke kope. E hū paha ka 'aka a mae ka iwi 'ao'ao o nā kānaka e kū ana ma laila, akā, 'a'ole ia he mea e maka'u ai a e hilahila ai paha.

A no laila, e kauleo aku kākou, e ka po'e 'ōlelo leo kanaka, i nā kānaka 'akahi nō a ho'omaka ke a'o 'ana i ka 'ōlelo a me nā kānaka e kala loa ke a'o 'ana, a 'o ka 'oi loa aku, 'o nā iwi o ko kākou mau iwi, a me ke koko o ko kākou koko, mai pa'a ka waha i ka wā e a'o mai ana i ka 'ōlelo. E ho'opuka i ka 'ōlelo Hawai'i.


E ho'ouna 'ia mai nā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:

» kwong@hawaii.edu
»
rsolis@hawaii.edu

a i ‘ole ia, ma ke kelepona:

» 956-6419 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)

This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.






 Print   Email   Comment | View 1 Comments   Most Popular   Save   Post   Retweet

COMMENTS
(1)
You must be subscribed to participate in discussions


IN OTHER NEWS
Latest News/Updates
Blogs
Political Radar
Fore!

Political Radar
1994

Island Crafters
Proud Mommy Status

Wassup Wit Dat!
Got You Now

Warrior Beat
Back on the field

Small Talk
The arm touch

Political Radar
`Not an option’

Warrior Beat
Higa gets a shot