For Saturday, June 30, 2012
POSTED: 01:30 a.m. HST, Jun 30, 2012
Synopsis: Accidental or intentional brush fires can get out of hand.
———
Welina e nā makamaka heluhelu ma kēia kau wela nei. 'A'ole i wela loa 'o ne'i nei e like me ka mea e 'ike 'ia akula ma 'Amelika Hui pū 'ia. 'O ke po'omana'o e kau a'ela ma luna, he 'ōlelo no'eau ia mai nā kūpuna mai e hō'ike ana i ka ikaika o ka inaina a o ke aloha paha, 'o ia ho'i, e wela mau ana ka inaina i loko o ke kanaka ke loa'a ke kumu.
A pēlā pū me ke aloha. He nani ia mana'o, akā, 'o ka mea i koho 'ia ai ua 'ōlelo no'eau nei i po'o mana'o no kēia pule, 'o ia nā ahi e lapalapa ana ma Hawai'i nei i kēia kau wela nei, a ma 'Amelika 'Ākau kekahi, e 'ai ana i ka 'āina a me nā mea a pau ma luna, 'o ka hale 'oe, 'o ke kumu lā'au 'oe a pēlā aku.
A he 'ōpū nunui ko ke ahi, e mā'ona 'ole ana i ka nui o nā mea e ulu ana a e waiho wale ana ma ka 'āina, i pulupulu ia mau mea e hōlapu ai ke ahi. A ke hui pū ia me ka malo'o o ka nahele a me ka ikaika o ka makani, 'o ka laha koke auane'i ia o ke ahi, e like me ke ahi e lapalapa ana ma Kololako, ma Monakana, ma 'Alikona a me kekahi mau moku'āina. Kau ka weli ke nānā aku. A pēlā pū me Hikimoe ma Kaua'i.
'O ke ahi e 'ā wale, 'a'ole e hiki ke 'alo a'e, akā, 'o ke kanaka puhi paka e ko'ele wāwae ana ma ka pīpā alanui, a e holo ana paha ma luna o ke ka'a, a 'o kona pana aku nō ia i ke po'omuku kikaliki i ka nahele a i ka la'alā'au ma ka'e o ke alanui paha, he hana lapuwale ia e pō'ino ai ka 'āina a me ke ola nō ho'i paha. A 'o ka 'oi loa aku, 'o ia ke puhi kolohe 'ana i ke ahi.
'O ka nīnau nui ke 'ā ke ahi, a lapalapa ana ma ka nāhelehele, he aha kona mea e pio koke ai? 'Eā, 'a'ole e 'ōlelo mai ana ke ahi, ua ana ia.
'O kekahi mea, 'o ia ke kiola 'ole 'ia 'ana o ke po'omuku kikaliki ma 'ō a ma 'ane'i.'Auhea 'oukou e nā kānaka puhi paka, e ho'opio pono 'ia ke kikaliki a e mālama 'ia a hiki aku i ke 'ie 'ōpala, a ma loko o laila e kiola aku ai i ke po'omuku. A i ka wā paha e koe ai i ke ahikoe a 'ā, a 'ā ho'i ke kikaliki, e ho'opio pono 'ia ke ahikoe, 'a'ole e kiola wale aku. 'A'ole paha i pio pono, e 'ā iki iho ana nō paha.
Eia mai paha kekahi mea e pau ai ka laha 'ana a'e o ke ahi i kona wā e lapalapa ana ma ka nāhelehele. He 'āpana lole nunui loa, kohu kapa moe. A 'o ke 'ano o ka lole, ua like ia me ka lole pale ahi o ka po'e kinai ahi e komo ai. A ma nā lihi 'ao'ao o ia kapa pale ahi, e humuhumu 'ia ke kēpau a me ka mea kaumaha 'ē a'e paha.
A na kekahi mau mokulele pinao e ho'omoe iho i ke kapa pale ahi a ma luna o ka nāhelehele o ke ahi e lele ana, i 'ole e 'ā ke ahi ma ia māhele 'āina, a pau ka laha 'ana a'e.
A laila, e ku'upau nā kinaiahi ma kahi e lapalapa ana ke ahi me ka hopohopo 'ole paha i ka laha loa 'ana aku. Inā e hana 'ia kahi kapa e like me ia, 'a'ole nō paha kākou e pilikia loa i ke ahi 'āhiu ma ka nāhelehele.
(He wahi kīna'u ko ka mo'olelo Kauakūkalahale o kēlā Pō'aono aku nei. Ua kiko hewa 'ia ka inoa o ka nūpepa puka lā, 'o ka Star-Advertiser ka pololei, a 'o ka inoa Hawai'i, 'o ia nō 'o ka Hōkū Avalataisa. LH.)
———
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.