Uē wale 'uā, uē wale 'uā

Synopsis: Children had their own set of checks and balances in the days of old to curb unwanted behavior. This may be a necessary step for our kids.

———

Aloha mai kākou e nā makamaka heluhelu e 'alo pū aku nei i nā 'īnea o kēia mau lā. A i loko nō o kēia mau lā 'īnea, 'o ka hana nanea a ko 'oukou mea kākau, 'o ia ka nānā 'ana aku i ka ho'okūkū pōpō hīna'i a kahi mau keiki hanauna. A ke maika'i a'ela ko lāua mākaukau ma ia hana 'ālapa. Akā, 'a'ole wale nō 'o ka mākaukau ka mea nui. 'O ke 'ano nō o ke keiki ma ke kahua ma ke 'ano he hoa paio, he mea nui nō ho'i ia, 'oiai, he pili ia i nā hana a pau o ka nohona, “e 'ike i ka hoa kanaka, o kipa hewa ke aloha i ka 'īlio.” A he mea nō ia e a'o 'ia ma ka hale, na nā mākua a na nā kūpuna paha e a'o i ia ha'awina i 'ole ho'i e lilo i keiki uē wale a e 'ōlelo 'ia 'o ia, “No Hanapēpē.” A 'o kekahi mea e ho'ōki 'ia ai ia 'ano hana ma ka wā ma mua, na ke kaikua'ana, na ka hānau mua, a na nā keiki 'ē a'e paha e kōkua ma ia ho'ōki 'ana i ke 'ano nuha a 'ano kūpono 'ole 'ē a'e paha. E like me kahi mo'olelo a Mary Kawena Pukui i ha'i iho ai ma kekahi CD. Penei ka mo'olelo.

I kekahi lā, e pi'i ana 'elua keiki, he mau māhoe, i ka pu'u. Ua hiki koke kekahi i luna o ia pu'u, a 'o kona kōko'olua, 'a'ole nō i hiki aku i ka hapalua like o ia pu'u. No laila, noho ihola ua keiki nei i hā'ule i muliwa'a me ka uē pū 'ana a'e. A 'o ia nō ka wā a ke keiki o luna o ka pu'u i ho'ohenehene aku ai iā ia ma ke oli, “Uē wale, 'uā. Uē wale, 'uā. Ho'i i Wai'ōhinu i ka 'ai mai'a pala. Uē wale, 'uā.” A ha'i maila 'o Mary Kawena Pukui, i ko lākou wā e kamali'i ana, pēlā nō ho'i e ho'ohenehene 'ia ai kahi keiki ke uē 'o ia ma ka pā'ani 'ana a me ke kumu 'ole paha.

'O ke kumu o kēia mea kākau e hāpai hou nei i kēia mana'o nui, aia nō ke ho'omau 'ia akula nā hana kūpono 'ole ma ke kahua pā'ani pōpō hīna'i, kahi e pā'ani ai nā keiki o O'ahu nei. Ke pilikia kahi keiki ma ka pā'ani 'ana, 'o ka uē ihola nō ia, a ho'omaka 'o ia e hō'eha i kahi hoa paio me ka mana'o hō'ino nō paha. 'A'ole nō paha i laha loa kēia hana i kēia manawa. He mau keiki 'elua ia no kekahi hui. 'O ka mea na'e i pū'iwa ai ka no'ono'o, 'a'ohe wahi mea a nuku aku o ke po'oka'i i ia mau keiki uē wale. 'O ka mea kūpono, 'o ia ke kipaku 'ia 'ana a'e mai ka ho'okūkū aku, 'oiai, he ho'ā'o ia e hō'eha wale aku i kekahi keiki ma ke kahua. Akā, ha'i maila ka 'uao, 'o ka manawa mua ia, a no laila, ke hana hou ia keiki pēlā, a laila, e kipaku 'ia. 'O ka mea na'e i maopopo 'ole i kahi 'uao, pēlā nō ke 'ano o ia keiki, ua hana 'o ia pēlā ma kekahi mau ho'okūkū ma mua.

Inā i 'ae 'ia ka ho'ohenehene 'ana i kēia mau lā, inā ua pau ia 'ano uē wale o ia mau keiki. “Uē wale, 'uā. Uē wale, 'uā. Ho'i i Wai'ōhinu i ka 'ai mai'a pala. Ua wale, ‘uā.”

'O kahi mea maika'i na'e i 'ike 'ia i kekahi mau pule i hala aku nei, 'o ia kahi papahana a'o pā'ani kinipōpō hīna'i i kapa 'ia 'o Phenom no nā 'ōpiopio. 'O ke alaka'i o ia papahana, he keu 'o ia a ka maika'i. A he a'o nō kāna i ka po'e keiki i hele aku i laila i nā 'ano a pau o ia hana 'ālapa, 'a'ole wale nō 'o ka mākaukau ma ka pā'ani.

Inā 'a'ole i lawa ke kālā e lawe aku ai i ke keiki i ia papahana 'o Phenom no nā 'ōpiopio, e a'o i ia oli ho'ohenehene, a ke nuha hou kāu keiki, a ke uē wale paha, e oli aku iā ia. “Uē wale, 'uā. Uē wale, 'uā. Ho'i i Wai'ōhinu i ka 'ai mai'a pala. Uē wale 'uā.”

———

E ho'ouna 'ia mai na ā leka iā māua, 'o ia ho'i 'o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:

» kwong@hawaii.edu
» rsolis@hawaii.edu
a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
» 956-2627 (Laiana)
» 956-2627 (Kekeha)

This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai'i at Mānoa.