Synopsis: As we expand the domains of use for Hawaiian, much of what we produce will be modeled on English. Should we then consider whether the mandatory existence of a piko (subject) in English should presuppose the existence of a piko in its Hawaiian translation?
Aloha mai nö käkou e nä makamaka e hoæäla hou nei i ka æölelo a ko käkou poæe küpuna. I këlä pule aku nei, ua häpai æia kekahi laæana no ke komo æana o ka manaæo haole i loko o kä käkou æölelo aloha. He æano hoæohalahala ia no ke kü æano o ia hana i ka haole. æO ia hoæi, ua häpai æia ka æölelo “Ke ua nei ia” i laæana no ke kükulu æana i kekahi manaæo ma o ka hoæopilipili æana i ka æölelo haole. E nä makamaka e pï nei ka æamo i ke aæo æana i ka æölelo makuahine, a e hoæopuka nei i ia æano æölelo, mai nö a manaæo mai he hoæohalahala këia iä æoukou. He paipai æana naæe ia iä käkou a pau e noke aku i ka noiæi no ke æano e kü æokoæa ai kä käkou æölelo æöiwi. æO kekahi pahuhopu maikaæi e külia ai, æo ia ka hoæokaæawale æana i ka æölelo kanaka mai ka æölelo haole aku. No ke emi loa naæe o ka æölelo kanaka, nui hewahewa nä manaæo haole i komo mai i loko ona, e laæa me këlä laæana, æo “piko,” e kau mai ana ma luna. I ia wä i höæea mai ai ka haole ma ka pae mokupuni nei, ua höæea pü mai me käna æölelo, a ua komo mai kahi manaæo hou o ka huaæölelo “piko” ma loko o ka æölelo Hawaiæi.
æAæohe wahi hewa o laila! He mau hua hou aku kä käkou e hoæopuka nei i këia wä, a i hoæopuka æole æia me ia manaæo ma mua o ka hiki æana mai o ka haole. He nui nä mea hou o ka æäina, a he mea maikaæi ko läkou kamaæilio æia ma o ka æölelo Hawaiæi. æO ka mea naæe a käkou e makaæala ai, æo ia ka unuhi häiki wale æana i ka æölelo Hawaiæi ma loko mai o ka æölelo haole. æO këlä laæana i häpai æia ma luna o ke poæo manaæo, æo ia pü kekahi. He mea nui ma ka æölelo haole ka höæike æana i ka piko, a inä æaæohe piko e höæike ai, hoæohana æia ka huaæölelo “it.” Ma ka æölelo Hawaiæi naæe, he mea nui ka höæike æana i ke poæo, a æo ka piko naæe, ua hapa mai kona koæikoæi. He mau laæana ma ka æölelo haole, kahi e æöæili æole mai ai æo “ia” ma ka æölelo Hawaiæi no ke kuhi æana iä “it.” Eia mai kekahi: “ke pöæeleæele nei ia” (it’s getting dark), “aia ia ma hope o ka hola 3:00” (it’s after 3:00), “e mälama iä ia noæu” (save it for me), a me “e hoæäæo ia” (try it). Ua pololei ua mau laæana nei ma ka pilinaæölelo Hawaiæi, akä, æaæole i like ko läkou mau manaæo me nä unuhina haole i höæike æia.
Eia au ke hoæohana nei i ka huaæölelo “unuhi” ma kona æano laulä. He küpono naæe ko käkou nänä æana i kona mau manaæo like æole. æO kekahi mea e hoæomaopopo ai, käkaæikahi nä manaæo Hawaiæi i lawe Kahiki æia a hoæokomo wale æia aku i loko o ka æölelo haole. He mea maæamau naæe ka lawe æia mai o ka hua haole, ka hoæoHawaiæi æana i kona puana æana, a me ka hoæokomo æana i loko o ka æölelo Hawaiæi. A pau pü nö me nä hua pili i ka pilinaæölelo — e laæa me piko. æO kekahi laæana ia no ka hoæohana æana i kahi hua Hawaiæi kahiko no ka wehewehe æana i kahi manaæo pilinaæölelo haole, æo ia hoæi æo “subject.” æAæole nö i maopopo iaæu ke kumu i koho æia ai æo “piko.” Ua æoi aku naæi ia hua ma mua o ka hoæoHawaiæi æana i ka puana iä “subject,” æo ia hoæi æo “kupaieka.”
He mau manaæo ko ka huaæölelo æo “piko,” a no laila, æaæole maopopo pono ke kumu i koho æia ai. He kuhi wale nö naæe kaæu. Maliæa, æo ke alopiko ia o kekahi iæa, a æoiai ua kapa æia nä mähele æë aæe o ia mea he “pepeke” (grammatical sentence) i ke “poæo” a me ka “æawe,” a æo ka piko kekahi mea ma waena näna läua e hoæokuæi, he “node” hoæi, æo ia ihola nö koæu kuhi. He mea nui ka mälama æana i ka piko ma ka æölelo haole, a no laila, e makaæala käkou o komo puæe mai ka piko ma ka æölelo Hawaiæi.
E ho‘ouna ‘ia mai na ä leka iä mäua, ‘o ia ho‘i ‘o Laiana Wong a me Kekeha Solis ma ka pahu leka uila ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu
>> rsolis@hawaii.edu a i ‘ole ia, ma ke kelepona:
>> 808-956-2627 (Laiana)
>> 808-956-2627 (Kekeha)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai‘i at Mänoa.
