Column: ʻAu umauma ʻo Hilo i ka wai
Synopsis: The Hawaiian language was banned in schools for nearly a century. The efforts to create the movement of revival were an uphill battle of blood, sweat and many, many tears. Today we face 21st century challenges to propel the language beyond the four walls of schools and arenas of performing arts to play a living role in our society. Are we now traveling down a different path from the early decades of revival? Is it time to revisit our aspirations of the 1970s in order to make it relevant for all generations?
Aloha mai nö e ka poæe heluhelu.
He mau hopohopo e ulu mau nei ko kekahi poæe æölelo Hawaiæi i ke au nei. Wahi a ke aupuni o ko Hawaiæi pae æäina, æelua o käkou æölelo æäpono æia. æO ka æölelo Pelekane ka æölelo maæamau a æo ka æölelo Hawaiæi, ko käkou æölelo æöiwi. Ua hoæäæo anei paha æoe e noi i ka unuhi æia æana o kekahi palapala i käkau æia e ke aupuni o Hawaiæi? Ua hoæäæo nö kekahi kaiäulu æölelo Hawaiæi no Hilo nei a ua piæi mai ka hemahema. Wahi a Ke Aupuni Kalana, æaæohe mea unuhi e hana ana no nä keæena Aupuni Kalana ma Hilo nei, no laila æaæole i hiki ke unuhi æia, a pani maila ka puka i kuæu maka.
Ma ka makahiki 1978 i æäpono æia ai ho käkou æölelo makuahine e ke aupuni o Hawaiæi, akä naæe, höæole æia ka unuhi æia æana no käkou, ka poæe nona ka æölelo. Pehea lä e pono ai? Eia kä, aia Ke Kulanui o Hawaiæi ma Hilo i hoæokahi me ka hapa mile ke kalaiwa æana mai Ka Hale o Ke Aupuni Kalana æo Hawaiæi ma Hilo. A ma laila e kü ana i ka haæaheo, Ka Hakaæula o Keæelikölani, kahi e ulu ikaika ana ka æölelo æöiwi. He mau kumu æölelo Hawaiæi, he mau haumäna æölelo Hawaiæi, a he mau limahana æölelo Hawaiæi. He nui wale ka poæe e hana pü ana ma loko o ua hale kamahaæo nei.
Eia kekahi, ke hiki mai ka pule o ka Mele Manaka, kü haæaheo ko Hilo i ka ua Kanilehua. Lohe æia ka æölelo æöiwi ma æö a ma æaneæi nö o ke külanakauhale, lohe æia nä mele æölelo Hawaiæi a æaæahu æia ka poæe malihini i nä pua, nä lei, nä päpale lauhala a pïlä wale aku. He æikena kupaianaha maoli nö! Ke hala naæe ua pule kamahaæo nei, kohu mea, emi mai paha ka ikaika o ka haæaheo a me ka nani o ka leo kanaka.
Iaæu e käkau ana i koæu mau manaæo nei, ua hoæolaha æia ka nühou e pili ana i ke emi o nä kumu æölelo Hawaiæi æo Ke Kula Waene æo Kapolei, Oæahu. E käpae æia ana paha ka polokalamu kaiapuni o ua kula nei. Hele a hopohopo nä mäkua i ka manawa e hiki mai ana no kä läkou mau keiki. Ua höæea mai nä keiki a hiki i ka makahiki o ka pae kula waena, a i ke kau nei, ke paæa nei ka haumäna i ko läkou hoæonaæauao i ka æölelo æöiwi. Wahi a kekahi o nä mäkua, æaæole i hoæolaha æia mai ka lono no ka loaæa æole o nä kumu kaiapuni no ka makahiki e hiki mai ana. No laila, e waiho æia ana nä mäkua i ka mäkaukau æole.
Don't miss out on what's happening!
Stay in touch with breaking news, as it happens, conveniently in your email inbox. It's FREE!
He mea kupaianaha këia, no ka mea, e ulu ana nä polokalamu kaiapuni mai æö a æö o ka pae æäina. æO kekahi pilikia naæe, æo ia hoæi, æo ka nele i nä kumu kula i lako i ka palapala no ke aæo æana a i æole nä mea e makemake ana e kiæi i ia palapala.
Kohu mea, aia nö käkou, ke kaiäulu æölelo Hawaiæi, e noho ana ma kekahi wä pilikia. Ma waho o ke kekelë æölelo Hawaiæi o ke Kulanui, loaæa paha kekahi palapala küikawä näna e hoæolako i nä haumäna Kulanui e manaæo ana e komo ai i ka æoihana kumu kula kaiapuni i lawa pono nä kumu ma laila? He löæihi ka huakaæi mai ka wä i hoæokumu æia ai ka polokalamu kula kaiapuni. No laila, na wai e hele mai e kökua mai i ka poæe æölelo æöiwi? E mau ana nö ka nele a me ke käkoæo æole? He æau umauma nö ka æau æana ma o nä awäwa ma kahi e uwö ana ka wai nui.
E ka makamaka heluhelu o Kauakükalahale, inä he manaæo i nä luna hoæoponopono, a i æole ia, he æatikala paha e hoæopuka ai, e hoæouna æia mai iä mäkou ma o ka leka uila. Eia mai nä helu wahi ma lalo nei:
>> kwong@hawaii.edu (Laiana Wong)
>> rsolis@hawaii.edu (Kekeha Solis)
>> amw8@hawaii.edu (Hoaloha Westcott)
This column is coordinated by Kawaihuelani Center for Hawaiian Language at the University of Hawai‘i at Mänoa.

